jony selenowe

Strona w przygotowaniu

Pierwiastek selen

Selen (Se, łac. selenium) – pierwiastek chemiczny z grupy niemetali w układzie okresowym w VI grupie razem z telenem i siarką. Pierwiastek ten został odkryty już w roku 1817 przez Berzeliusa, wibitnewgo szwedzkiego lekkarza i chemika. Nazwa pochodzi od Selene greckiej nazwy Księżyca i bogini która go uosabiała.

Selen jest pierwiastkiem śladowym. Występuje w skorupie ziemskiej w ilości 0,05 ppm jako zanieczyszczenie niektórych rud siarczkowych. Selen jest jednym z niezbędnych mikroelementów i musi być dostarczany w pożywieniu. Zawartość selenu w produktach spożywczych różni się znacznie, co związane jest z dużymi różnicami w zawartości selenu w glebie i wodzie w różnych częściach świata. Gleby na terenie Polski są uważane za ubogie w selen. W związku z tym selenu jest mało w wodzie i w roślinach, a konsekwencji również mało w spożywanym pokarmach.

Źródła selenu w pożywieniu

Ilość selenu w pokarmach zależy m.in. od zawartości selenu w środowisku (woda, gleba, rośliny), z którego pokarm pochodzi. Rozmieszczenie selenu (Se) w skorupie ziemskiej jest nierównomierne. Bardzo duże ilości zawierają gleby niektórych obszarów Rosji, USA, Wenezueli. Bardzo niskie stężenia mają gleby Nowej Zelandii, niektórych obszarów Chin, Zachodniej Korei, Syberii, a także Europy. Deficyt selenu występuje w regionach o skąpej obecności materiałów skalnych. Należą do nich północnowschodnie gleby USA, północnych Niemiec, Danii, Polski i krajów bałtyckich, centralnej Rosji od Uralu po całą Syberię włącznie. Stężenia Se w skałach wulkanicznych szacuje się na 120 µg/g, gleby zawierają 0,005–1200 µg/g, najczęściej w granicach 0,1 – 10 µg. W regionach deficytowych stężenie Se kształtuje się na poziomie 0,005–2,0 µg. Rośliny czerpiąc selen z gleby dostarczają go wszystkim organizmom. Dla tych środowisk selen jest ważnym elementem śladowym, nieodzownym dla prawidłowego funkcjonowania, może też być czynnikiem, którego nadmiar bądź deficyt wywołuje niepożądane działanie. (źródło: Langauer-Lewowicka H, Pawlas K. Selen w środowisku Med. Środowiskowa 2016, Vol. 19, No. 1, 9-16)

Źródła selenu w pożywieniu: zboża, mięso, jaja, nabiał, ryby i skorupiaki. Nie wszystkie pokarmy są dobrym źródłem selenu, bowiem pierwiastek ten nie w każdej postaci jest dobrze wchłaniany w przewodzie pokarmowym. Podstawową rolę w biodostępności odgrywa forma chemiczna selenu. Najwyższą bioprzyswajalnością charakteryzuje się selen pozyskiwany z drożdży. Poza tym wchłanianie selenu wspomagają niektóre białka i aminokwasy oraz witaminy (głównie A, E, C). Synergiczne działanie selenu z witaminą E przyczynia się do opóźniania procesów starzenia oraz przyspieszenia regeneracji komórek.

Zawartość selenu w wybranych pokarmach

Rodzaj pokarmuZawartość selenu
w 100 gramach
  Orzechy brazylijskie
2700 μg
  Wątroba wołowa
124 μg
  Tuńczyk żółtopłetwy
80 μg
  Halibut
59 μg
  Nasiona chia*
54 μg
  Śledź
49 μg
  Nasiona słonecznika
48 μg
  Pierś kurczaka
41,5 μg
  Indyk
31 μg
  Łosoś
26 μg
  Jajo kurze, duże ok. 65 g
15 μg
  Ryż brązowy
8,5 μg
  Grzyby
7 μg

Ile selenu potrzebujemy?

Jak w wypadku każdego pierwiastka i witaminy, ilość potrzebnego nam selenu zależna jest od czynników: (1) wiek, (2) stanu fizjologicznego, (3) stanu zdrowia, tj. chorób itp., (4) stosowanej diety (osoby stosujące dietę bezmięsną są bardzie narażone na niedobór selenu). (5) miejsca zamieszkania (niektóre regiony są bardziej niż inne narażone na wystąpienie niedoborów selenu).

Ocenia się, że Polska leży na terenach w niego ubogich, dlatego często obserwuje się niedobory selenu w diecie Polaków. Dlatego suplementacja selenu może być ważna w diecie Polaków, zwłaszcza w przypadku osób stosujących ograniczenia dietetyczne (np. weganie i wegetarianie), osób cierpiących przewlekłe choroby przewodu pokarmowego (takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego), którym towarzyszy pogorszenie wchłaniania oraz osób w starszym wieku, gdyż z wiekiem pogarsza się przyswajanie selenu. Na niedobór selenu mogą być narażeni również palacze tytoniu, osoby pijące alkohol, osoby przyjmujące środki antykoncepcyjne.


Zapotrzebowanie na selen w zależności od wieku

WiekDzienne zapotrzebowanie
na selen w µg
  Niemowlęta do 6. mies. życia
15 µg
  Niemowlęta i małe dzieci do 9. r.ż.
20 µg
  Dzieci w wieku 10-12 lat
40 µg
  Dzieci powyżej 13. r.ż.
50 µg
  Dorosłe kobiety
55 µg
  Dorośli mężczyźni
60 µg
  Kobiety w ciąży i podczas laktacji
60 – 70 µg


*Szałwia hiszpańska (Salvia hispanica L.), zwana też chia – gatunek rośliny z rodziny jasnotowatych, pochodzący z centralnej i południowej części Meksyku oraz z Gwatemali. Bardzo ceniony ze względu na swoje nasiona, które zawierają zawierają 20% białka, 34% tłuszczu, 25% błonnika pokarmowego (głównie rozpuszczalnego w wodzie, o wysokiej masie cząsteczkowej), znaczny poziom przeciwutleniaczy (kwas chlorogenowy i kawowy oraz flawonoidy w tym myrycetynę, kwercetynę i kemferol).

Ponadto zawierają cenne dla zdrowia człowieka składniki mineralne: żelazo, magnez, cynk, fosfor, a także wapń i witaminy: E, B1, B3. Olej z nasion chia zawiera bardzo wysokie stężenie kwasów tłuszczowych omega-3 – około 64%, a także kwasy tłuszczowe omega-6, które występują w korzystnym dla zdrowia i prewencji chorób stosunku do omega-3.

Czy spożycie selenu jest bezpieczne?

Przedawkowanie selenu pochodzącego z pożywienia jest prawie niemożliwe. Ale długotrwałe stosowanie za wysokich dawek suplementów z selenem może prowadzić do zatrucia.

Zbyt duża ilość selenu w organizmie (zwana selenozą) może być właśnie wynikiem przyjmowania za dużej dawki tego pierwiastka w postaci suplementów. Jeżeli już dojdzie do takiej sytuacji, mogą pojawić się następujące objawy zatrucia:

    • ból mięśni i stawów
    • biegunka i zmęczenie
    • łamliwość paznokci i wypadanie włosów
    • metaliczny posmak w ustach
    • zaczerwieniona skóra
    • problemy z układem oddechowym
    • podwyższone ryzyko zachorowania na cukrzycę typu 2

Po co jest nam potrzebny selen?

Selen jest pierwiastkiem dzięki któremu nasz organizm funkcjonuje w odpowiednim, harmonijnym i zdrowym trybie. Mimo że, powszechnie jego właściwości są może znane w mniejszym stopniu, to pełni on znaczące funkcje. Według EFSA (Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa Żywności) oświadczenia zdrowotne dla selenu są następujące:
        (1) utrzymanie w dobrym stanie włosów (ID 281),
        (2) utrzymanie w dobrym stanie paznokci (ID 383),
        (3) utrzymanie w dobrym stanie stawów (ID 409),
        (4) utrzymanie w dobrym stanie czynności tarczycy (ID 1292),
        (5) ochrona DNA, białek i lipidów przed uszkodzeniem oksydacyjnym (ID 410, 1292)
        (6) utrzymanie w dobrym stanie czynności układu odporności (ID 1750)
zgodnie z Artykułem 13(1) Rozporządzenia (WE) nr 1924/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady.

  • jest kofaktorem* wielu enzymów (ok. 20)
  • chroni komórki przed wolnymi rodnikami (ma działanie jak antyoksydacyjne)
  • wspomaga odporność organizmu (chroni przed bakteriami, grzybami i wirusami)
  • działa krzystnie na funkcję tarczycy
  • działa korzystnie na zdrowie układu nerwowego (choroba Parkinsona, choroba Alzheimera)
  • działa korzystnie na zdrowie układu krążenia
  • działa korzystnie na zdrowie układu oddechowego
  • działa korzystnie na zdrowie układu odporności

*Kofaktorami nazywa się związki chemiczne, które przyspieszają zachodzenie niektórych reakcji chemicznych. Są one składowymi niektórych enzymów, które są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Czytaj więcej → Kofaktor – czym jest, jak działa, przykłady kofaktorów


Selen a odporność

Selen jest mikroelementem niezbędnym dla prawidłowego funkcjonowania naszego organizmu, w tym układu odporności. Chociaż spożycie selenu samo w sobie nie poprawia (nie stymuluje) odporności, to wykazano niezbicie, że jego niedobór wpływa negatywnie na funkcjonowanie układu odporności. Niedobór selenu może być przyczyną wielu zmian w układzie odpornościowym człowieka, wśród których do najważniejszych należą:

    • stłumienie odpowiedzi immunologicznej gospodarza na infekcję bakteryjną lub wirusową
    • zahamowanie biosyntezy prostaglandyn i immunoglobulin
    • zmniejszenie aktywności limfocytów T, komórek NK i makrofagów
    • zmniejszenie zdolności organizmu do odrzucania przeszczepów i niszczenia guzów nowotworowych
    • zwiększenie agregacji płytek krwi

Selen wpływa również na chemotaksję, migrację oraz aktywność grzybobójczą komórek fagocytujących. Suplementowanie selenem pacjentów żywionych pozajelitowo wzmagało odpowiedź humoralną przez nasilenie proliferacji i różnicowania limfocytów B, stymulowanych in vitro mitogenami

Selen i układ krążenia

Źródło: Zagrodzki P, Łaszczyk P. Selen a choroby układu sercowo-naczyniowego - wybrane zagadnienia Postepy Hig Med Dosw. (online), 2006; 60: 624-631.

Selen i zdrowie tarczycy

Obecnie uważa się, że dla właściwego funkcjonowania gruczołu tarczowego, oprócz jodu niezbędne są również: selen, żelazo, cynk, miedź oraz wapń. Niejednokrotnie dopiero adekwatna podaż jednego z tych mikroelementów (na przykład jodu), może ujawnić objawy wynikające z niedoboru pozostałych (na przykład żelaza lub selenu). Tarczyca podobnie jak jądra i mózg, w porównaniu do pozostałych narządów ludzkiego organizmu, cechuje się wysoką zawartością selenu, nawet pomimo jego ciężkiego niedoboru w organizmie.

Wielu istotnych danych klinicznych na temat roli suplementacji selenu w homeostazie tarczycy dostarczyły badania przeprowadzone w latach 80-tych w Afryce Centralnej. U zamieszkującej tę część kontynentu ludności obserwowano objawy kretynizmu z obrzękiem śluzowatym, objawiających się między innymi upośledzeniem umysłowym, zahamowaniem wzrostu i dojrzewania płciowego, które jak wykazały badania miały związek z niedoborem jodu i selenu oraz spożyciem dużych ilości pokarmów zawierających związki wolotwórcze (goitrogenów).

Źródło: Stuss M, Michalska-Kasiczak M, Sewerynek M. Rola selenu w patofizjologii gruczołu tarczowego Endokrynologia Pol. 2017, 68; 4.

Selen ↔ glutation

Peroksydaza glutationowa (GPX) to grupa enzymów wykazujących aktywność peroksydazy, których główną funkcją jest chronienie komórek przed utlenianiem przez nadtlenki powstające w trakcie procesów biochemicznych. Peroksydaza glutationowa redukuje zarówno nadtlenek wodoru, jak i nadtlenki organiczne. Oznaczana jest symbolem GPXn, gdzie "n" jest numerem izoenzymu. Peroksydaza glutationowa zawiera selenocysteinę. Pod wpływem nadtlenku reszta selenolowa Enz−SeH jest utleniana do kwasu selenenowego Enz−SeOH, który następnie reaguje z glutationem (GSH) z wytworzeniem selenylosulfidu Enz−Se−S−G. W reakcji z kolejną cząsteczką GSH odtwarzany jest enzym w formie zredukowanej, a glutation tworzy disiarczek glutationu, dimer GS−SG z mostkiem dwusiarczkowym.

Jakie są typowe objawy niedoboru selenu

Jeśli chodzi o niedobór tego bardzo ważnego elementu dla naszego organizmu to należy wiedzieć, iż występuje on bardzo rzadko, najczęściej w przypadku poważnych zaburzeń we wchłanialności pokarmu z przewodu pokarmowego, żywieniu pozajelitowym czy stanu po usunięcia dużego fragmentu jelita cienkiego. Nie mniej jednak czasem może się to zdarzyć, chociaż w przypadku naszej typowej, polskiej diety byłoby to bardzo trudne. Typowymi objawami niewystarczającej ilości selenu w naszym organizmie są:

    • niewydolność serca
    • nieprawidłowe funkcjonowanie tarczycy
    • łamliwość i utrata paznokci
    • nudności, wymioty, pocenie się
    • zaburzenia układu nerwowego
    • wypadanie włosów
    • nieprzyjemny oddech

Należy jednak pamiętać, że przy suplementacji selenu nie można przekraczać zalecanych dawek, bowiem jego zbyt duże stężenie może mieć niebezpieczne skutki uboczne. Trzeba zauważyć, że selen jest pierwiastkiem charakteryzującym się stosunkowo wąskim marginesem bezpieczeństwa między stanem niedoboru, prawidłowym poziomem a dawką toksyczną. Tak więc zarówno niedobory, jak i nadmiar tego składnika są niebezpieczne dla organizmu. Nadmiar selenu zmoże wywołać objawy toksyczne tzw. selenozę oraz nieść zagrożenie ze strony różnego rodzaju chorób nowotworowych. Dlatego też tak ważne jest odpowiednio wczesne zareagowanie na ewentualne obserwacje, mogące wskazywać na niedobór tego jakże ważnego dla ludzkiego organizmu pierwiastka.


Suplementacja selenu u dzieci

Selen należy do tych nielicznych suplementów, których nadmiar może przynieść objawy niepożądane i działanie uboczne. Dlatego suplementacja selenem dziecka musi być poprzedzona klinicznym stwierdzeniem jego niedoboru, potwierdzonym oznaczeniem poziomu selenu we krwi. Zaś sama suplementacja powinna odbywać się pod kontrolą lekarza.

Piśmiennictwo

Skontaktuj się z nami

Phytomedica Polska
ul. Farbiarska 22,
02-862 Warszawa

T:   (+48) 22 487 14 44
T:   (+48) 22 487 14 45

E:   info@phytomedica.pl

Formularz kontaktowy

Jeśli nie znalazłeś poszukiwanych odpowiedzi wypełnij nasz formularz i wyślij zapytanie do eksperta!

Wyrażam zgodę na przetwarzanie moich danych osobowych przez Administratora, tj. Phytomedica Polska z siedzibą: 05-520 Konstancin-Jeziorna, ul. Czereśniowa 28, dla celów związanych z wykorzystaniem formularza kontaktowego. Dane podaję dobrowolnie, oświadczam iż jestem świadoma/y, że przysługuje mi prawo dostępu do treści moich danych oraz ich poprawiania.

Przed wysłaniem formularza upewnij się, że wpisany adres e-mail jest poprawny!